Əhli Beyt (əleyhimus səlam) Beynəlxalq Xəbər Agentliyi – ABNA: Əgər dövlətin tətbiq etdiyi məktəbli geyimi qaydası uşaqların təhsil hüququnun faktiki məhdudlaşdırılmasına gətirib çıxarırsa, yaranmış narazılığı yalnız xaricdə yaşayan şəxslərin fəaliyyəti ilə izah etmək olmaz. Dövlət ilk növbədə öz qərarının konstitusion əsaslarını, zəruriliyini və nəticələrini izah etməlidir.
Əmrah Həsənlinin açıqlamasında dövlət təhlükəsizliyi, milli sabitlik və uşaqların siyasi qarşıdurmalardan qorunması ilə bağlı səsləndirilən fikirlərin əhəmiyyətini inkar etmək olmaz. Lakin hüquqi dövlətin əsas prinsipi ondan ibarətdir ki, dövlətin təhlükəsizliyi bəhanəsi ilə heç kimin konstitusion hüquqları kölgədə saxlanıla bilməz. Eyni zamanda, hər bir dövlət qərarı Konstitusiyaya uyğunluğu baxımından açıq müzakirə oluna bilər.
Burada əsas sual başqadır: Azərbaycanda hicablı şagirdlərin təhsilə çıxışı ilə bağlı narazılıq yaranıbsa, bunun məsuliyyətini avtomatik olaraq xaricdə yaşayan şəxslərin üzərinə atmaq nə dərəcədə ədalətli və hüquqi yanaşmadır? Məgər vətəndaşların narazılığının yaranmasına səbəb olan qərarların hüquqi əsaslarını araşdırmaq dövlətin öz vəzifəsi deyilmi?
Birinci məsələ — Konstitusiyanın 42-ci maddəsi və təhsil hüququdur.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 42-ci maddəsi hər bir vətəndaşın təhsil hüququnu tanıyır və dövlətin pulsuz icbari ümumi orta təhsili təmin etdiyini təsbit edir. Bu hüquq yalnız kağız üzərində mövcud olmamalı, praktikada da həyata keçirilməlidir.
Əgər hicablı şagirdlər geyimlərinə görə məktəbə buraxılmır, dərslərdən kənarda qalır və ya təhsil almaqla dini etiqadlarını ifadə etmək arasında seçim etməyə məcbur olurlarsa, bu vəziyyət ciddi konstitusion suallar yaradır. Dövlət belə məhdudiyyətin qanuni əsasını, zəruriliyini və mütənasibliyini əsaslandırmalıdır.
Uşağın təhsil hüququnu qorumaqdan danışıb, eyni zamanda onun təhsildən kənarda qalmasına gətirib çıxaran tətbiqin nəticələrini görməzlikdən gəlmək hüquqi baxımdan ziddiyyətli yanaşmadır.
İkinci məsələ — Konstitusiyanın 48-ci maddəsi və vicdan azadlığıdır.
Konstitusiyanın 48-ci maddəsi hər kəsin vicdan azadlığını, dinə münasibətini müstəqil müəyyənləşdirmək və dini etiqadını ifadə etmək hüququnu qoruyur. Dini etiqad azadlığı mütləq hüquq olmasa da, onun məhdudlaşdırılması özbaşına həyata keçirilə bilməz. Məhdudiyyətin qanuni əsası və legitim məqsədi olmalı, zəruri və mütənasib xarakter daşımalıdır.
Konstitusiyanın 18-ci maddəsində dövlətin dünyəviliyi və təhsil sisteminin dünyəvi xarakteri təsbit edilir. Lakin dünyəvilik prinsipini avtomatik olaraq hər hansı dini geyimin qadağan edilməsi ilə eyniləşdirmək düzgün deyil. Dünyəvi dövlət dini etiqad azadlığını qorumaqla yanaşı, təhsil müəssisələrinin dünyəvi xarakterini də təmin etməlidir. Bu prinsiplər arasında tarazlıq hüquqi əsaslarla qurulmalıdır.
Əgər vahid məktəbli geyimi ilə bağlı qaydaların tətbiqi hicablı şagirdlərin təhsil hüququnu faktiki olaraq məhdudlaşdırırsa, həmin tətbiqin Konstitusiyaya uyğunluğu ayrıca qiymətləndirilməlidir. Sadəcə “dünyəvilik” ifadəsini işlətmək bu suala hüquqi cavab vermir.
Üçüncü məsələ — uşaqların gələcəyini kim təhlükəyə atır?
Açıqlamada uşaqların siyasi qarşıdurmalara cəlb edilməsinin yolverilməz olduğu vurğulanır. Bu mövqe ilə razılaşmaq mümkündür. Ancaq uşaqları qorumaq yalnız onların mitinqlərə və siyasi çağırışlara cəlb edilməsinin qarşısını almaq demək deyil. Onları təhsildən kənarda qalmaqdan, ayrı-seçkilikdən və hüquqlarının pozulması riskindən qorumaq da dövlətin vəzifəsidir.
Əgər bir şagird dini geyiminə görə təhsil müəssisəsinə buraxılmırsa, onun təhsil hüququna təsir edən vəziyyəti yaradan səbəblər araşdırılmalıdır. Problemi qaldıran şəxsi günahlandırmaq problemin özünü aradan qaldırmır.
Uşaqların hüquqlarının müdafiəsi siyasi mövqedən asılı ola bilməz. Bu hüquqlar həm hökuməti dəstəkləyənlərin, həm də onu tənqid edənlərin övladlarına eyni dərəcədə aiddir.
Dördüncü məsələ — xaricdə yaşayan vətəndaşların tənqid hüququdur.
Bir insanın Avropada və ya dünyanın başqa bir ölkəsində yaşaması onun Azərbaycandakı hüquqi və ictimai məsələlər barədə fikir bildirmək hüququnu öz-özlüyündə aradan qaldırmır. Konstitusiyanın 47-ci maddəsi fikir və söz azadlığını, 50-ci maddəsi isə məlumat azadlığını qoruyur.
Əlbəttə, heç kimin qanunsuz hərəkətlərə təhrik etmək, zorakılığı təşviq etmək və ya uşaqları hüquqazidd fəaliyyətə sövq etmək hüququ yoxdur. Lakin hüquqi baxımdan hakimiyyəti tənqid etmək, qanunların dəyişdirilməsini tələb etmək və dinc etiraz çağırışı etmək ilə qanunsuz hərəkətə təhrik etmək eyni şey deyil. Konkret şəxsin qanunsuz fəaliyyətə təhrik etdiyini iddia etmək üçün ümumi siyasi ittihamlar deyil, konkret faktlar və hüquqi əsaslar göstərilməlidir.
Xaricdə yaşayan şəxslərin fəaliyyətinə dair konkret sübutlar varsa, onlar qanun çərçivəsində araşdırıla bilər. Amma bu, dövlətin öz qərarlarına görə məsuliyyətini aradan qaldırmır.
Beşinci məsələ — dövlət qərarlarının hüquqi məsuliyyəti.
İnsanların narazılığını yalnız xarici təsirlərlə izah etmək asandır. Lakin hüquqi dövlət öz siyasətinin nəticələrinə də cavab verməlidir.
Hicablı şagirdlərin təhsilə çıxışını məhdudlaşdıran tətbiq mövcuddursa, aşağıdakı suallara aydın cavab verilməlidir:
- Bu məhdudiyyətin dəqiq qanuni əsası nədir?
- Hansı legitim məqsədə xidmət edir və həmin məqsədə daha az məhdudlaşdırıcı vasitələrlə nail olmaq mümkündürmü?
- Şagirdin təhsildən kənarda qalmasının qarşısını alan real təminatlar varmı?
- Qərarın tətbiqindən zərər çəkdiyini düşünən şagird və valideynlər üçün səmərəli şikayət və hüquqi müdafiə mexanizmləri təmin edilirmi?
Bu sualların qoyulması dövlətə qarşı çıxmaq deyil. Əksinə, hüquqi dövlətin fəaliyyətinə verilən legitim qiymətdir.
Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 9-cu maddəsi dini etiqad azadlığını, 1 saylı Protokolun 2-ci maddəsi isə təhsil hüququnu qoruyur. Bu hüquqların konkret şəraitdə necə uzlaşdırılması məsələsi də hüquqi qiymətləndirmə tələb edir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin bəzi işlərdə dini geyimə məhdudiyyətləri qəbul etməsi bütün ölkələrdə və bütün şəraitlərdə belə qadağaların avtomatik qanuni olması demək deyil.
NƏTİCƏ OLARAQ:
Azərbaycanın sabitliyini qorumaq vacibdir. Ancaq sabitlik yalnız narazılığın səsləndirilməməsi ilə ölçülmür. Həqiqi sabitlik insanların hüquqlarının qorunduğuna, dövlət qərarlarının ədalətli olduğuna və problemlərin qanuni yollarla həll edilə bildiyinə inamla möhkəmlənir.
Əgər hicab qadağasının tətbiqi şagirdlərin təhsildən kənarda qalmasına səbəb olursa, əvvəlcə həmin nəticəyə gətirən qərar və tətbiq hüquqi baxımdan araşdırılmalıdır. Sonra konkret qanunsuz hərəkətə dair sübutlar varsa, onların hüquqi qiyməti verilməlidir. Bu iki məsələni bir-birinə qarışdırmaq olmaz.
Dövlətin gücü vətəndaşların narazılığını susdurmaqda deyil, həmin narazılığın səbəblərini hüquq çərçivəsində aradan qaldırmaq qabiliyyətindədir.
Uşaqların yeri məktəb partası arxasındadır — bu fikirlə razıyıq. Elə isə heç bir uşaq dini geyiminə görə təhsil hüququndan faktiki məhrum edilməməlidir. Uşaqları siyasi mübarizənin alətinə çevirmək yolverilməzdirsə, onların hüquqlarını məhdudlaşdıran qərarların nəticələrini də siyasi ritorikanın arxasında gizlətmək olmaz.
Konstitusiya yalnız dövlətin səlahiyyətlərini müəyyən edən sənəd deyil; o, ilk növbədə dövlət hakimiyyətinin də əməl etməli olduğu ali hüquqi çərçivədir. Qanunun aliliyi tələb edir ki, həm vətəndaş, həm də dövlət qanun qarşısında məsuliyyət daşısın.
Sizin rəyiniz