Əhli Beyt (əleyhimus səlam) Beynəlxalq Xəbər Agentliyi – ABNA: Qərbi Asiyada təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən formalaşdığı bir dövrdə Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan və Türkiyə nümayəndələrinin Tehran görüşündə iştirakı regional diplomatiyanın istiqaməti baxımından diqqət çəkir. Görüşdə ölkələrin fərqli səviyyəli rəsmilərlə təmsil olunması ilk baxışda protokol məsələsi kimi görünə bilər. Lakin iştirakçıların tutduğu vəzifələr və onların təmsil etdikləri qurumların səlahiyyətləri bu təmasların arxasında daha geniş təhlükəsizlik məqsədlərinin dayandığını göstərir.
Pakistan Münaqişə və Təhlükəsizlik Araşdırmaları İnstitutunun direktoru Abdullah Xanın qiymətləndirməsinə görə, nümayəndə heyətlərinin tərkibi və təmsilçilik səviyyəsi ayrı-ayrı ölkələrin təhlükəsizlik məsələlərinə yanaşmasını anlamaq üçün mühüm göstəricidir.
Səudiyyə Ərəbistanının seçimi:
Səudiyyə Ərəbistanının Tehran görüşünə xarici siyasət üzrə diplomat deyil, müdafiə naziri Xalid bin Salmanı göndərməsi xüsusi diqqət çəkir. Vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salmanın qardaşı olan Xalid bin Salmanın iştirakı Ər-Riyadın görüşü yalnız siyasi münasibətlərin müzakirəsi üçün deyil, konkret təhlükəsizlik məsələlərinin həlli baxımından da əhəmiyyətli hesab etdiyini göstərir.
Səudiyyə Ərəbistanı uzun müddətdir Yəməndəki münaqişənin yaratdığı təhlükəsizlik riskləri ilə üzləşir. Husilərin ölkə ərazisinə, o cümlədən kritik infrastruktura qarşı həyata keçirdiyi hücumlar bu risklərin nə qədər ciddi olduğunu nümayiş etdirib. Belə şəraitdə İranla təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirəsi təkcə diplomatik münasibətlərin normallaşdırılması deyil, həm də mümkün hərbi eskalasiyanın qarşısının alınması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Abdullah Xanın fikrincə, müdafiə nazirinin iştirakı hərbi risklərin təhdidlərin qiymətləndirilməsi və qüvvələrin yerləşdirilməsi ilə bağlı qərarların qəbul edildiyi səviyyədə müzakirəsinə imkan yaradır. Eyni zamanda, bu addım Tehrana Səudiyyə Ərəbistanının qoşulduğu müdafiə mexanizminin İrana qarşı yönəlmədiyinə dair təminat vermək cəhdi kimi də qiymətləndirilə bilər.
Beləliklə, Ər-Riyadın seçimi iki paralel məqsədə xidmət edə bilər: özünün təhlükəsizlik maraqlarını qorumaq və İranla münasibətlərdə yeni gərginlik dalğasının qarşısını almaq.
Pakistan və Türkiyənin seçimi:
Görüşdə Pakistanın ordu qərargahı rəisinin, Türkiyənin isə Milli Kəşfiyyat Təşkilatının (MİT) rəhbərinin iştirakı regional təhlükəsizlik məsələlərinin hər bir ölkədə fərqli institusional mexanizmlər vasitəsilə idarə olunduğunu göstərir.
Pakistanın strateji məsələlərdə ordunun mühüm rolunu nəzərə alaraq hərbi rəhbərlik səviyyəsində təmsil olunması ölkənin təhlükəsizlik siyasətinin xüsusiyyətləri ilə əlaqələndirilir. İslamabad üçün regional sabitlik, sərhəd təhlükəsizliyi və qonşu ölkələrlə münasibətlərin idarə edilməsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən hərbi rəhbərliyin birbaşa iştirakı təhlükəsizlik məsələlərinin praktiki səviyyədə müzakirəsi baxımından mühüm ola bilər.
Türkiyənin MİT rəhbərini göndərməsi isə Ankaranın həssas regional məsələlərdə kəşfiyyat kanallarına və qeyri-rəsmi diplomatik təmaslara verdiyi əhəmiyyəti ön plana çıxarır. Kəşfiyyat qurumları belə proseslərdə yalnız məlumat toplamaqla kifayətlənmir, eyni zamanda tərəflər arasında əlaqələrin qurulmasına və mürəkkəb siyasi məsələlərin müzakirəsinə də töhfə verə bilirlər.
Bu fərqlər iştirakçı ölkələr arasında əhəmiyyət dərəcələrinin müqayisəsi kimi başa düşülməməlidir. Əksinə, Abdullah Xanın yanaşmasına əsasən, nümayəndələrin seçimi hər bir dövlətin öz siyasi və təhlükəsizlik sistemində səlahiyyətlərin necə bölüşdürüldüyünü əks etdirir.
Müdafiə sazişi İrana qarşı yönəlibmi?
Görüşün diqqət çəkən məqamlarından biri də Səudiyyə Ərəbistanının iştirakının regional müdafiə mexanizmləri ilə əlaqələndirilməsidir. Xüsusilə Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi kontekstində bu təmasların hansı mesajı daşıdığı sual doğurur.
Körfəz və Qərbi Asiyada təhlükəsizlik təşəbbüsləri çox vaxt digər regional aktorlar tərəfindən potensial təhdid kimi qəbul edilir. Bu səbəbdən müdafiə əməkdaşlığının məqsədləri barədə aydın mesajların verilməsi yanlış anlaşılmaların və qarşılıqlı şübhələrin azaldılması üçün əhəmiyyətlidir.
Tehranla dialoq çərçivəsində belə təminatların verilməsi cəhdi müdafiə əməkdaşlığının avtomatik olaraq İrana qarşı yönəlmiş hərbi blok kimi təqdim edilməsinin qarşısını almağa xidmət edə bilər. Bununla belə, bu yanaşmanın real nəticə verməsi tərəflərin bəyanatlarından əlavə, gələcək addımlarından və təhlükəsizlik sahəsində davranışlarından da asılı olacaq.
Dialoqun davam etdirilməsi nə deməkdir?
Görüşün əhəmiyyətini yalnız iştirakçıların vəzifələri ilə ölçmək düzgün olmazdı. Əsas məsələ onların hansı mövzuları müzakirə etməsi və əldə olunan razılaşmaların praktik nəticələrə çevrilib-çevrilməməsidir.
Dialoqun davam etdirilməsi barədə razılıq tərəflərin əlaqələri qorumaqda maraqlı olduğunu göstərən müsbət siqnaldır. Bu, xüsusilə qarşılıqlı etimadın məhdud olduğu, regional münaqişələrin və təhlükəsizlik risklərinin bir-biri ilə sıx bağlı olduğu şəraitdə vacibdir.
Bununla yanaşı, görüşün özünü tam razılaşma və ya münasibətlərdə köklü dönüş kimi qiymətləndirmək üçün hələ əsas yoxdur. Belə təmasların real səmərəsi konkret təhlükəsizlik mexanizmlərinin yaradılması, gərginliyin azaldılması və tərəflər arasında davamlı kommunikasiya kanallarının formalaşdırılması ilə ölçülməlidir.
Nəticədə Tehran görüşündə Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan və Türkiyənin fərqli vəzifəli şəxslərlə təmsil olunması regional diplomatiyada təhlükəsizlik amilinin artan rolunu göstərir. Ər-Riyadın müdafiə nazirini, İslamabadın hərbi rəhbəri, Ankaranın isə kəşfiyyat qurumunun rəhbərini göndərməsi hər üç ölkənin öz institusional imkanlarına uyğun şəkildə prosesə qoşulduğunu nümayiş etdirir.
Görüşün əsas mesajı iştirakçıların rütbələrinin müqayisəsindən daha genişdir: regional aktorlar təhlükəsizlik risklərini idarə etmək, qarşılıqlı anlaşılmazlıqları azaltmaq və mümkün eskalasiyanın qarşısını almaq üçün birbaşa təmaslara ehtiyac duyurlar.
Lakin dialoqun davam etdirilməsi hələ davamlı sabitliyin təmin olunması demək deyil. Tehran görüşünün uzunmüddətli əhəmiyyəti tərəflərin bu siyasi siqnalları konkret addımlara çevirə bilməsindən asılı olacaq. Məhz bu baxımdan görüşü regionda yeni təhlükəsizlik balansının formalaşmasına yönəlmiş mümkün təşəbbüslərdən biri kimi qiymətləndirmək olar.
Sizin rəyiniz