Əhli-Beyt (əleyhimus səlam) – Beynəlxalq Xəbər Agentliyi- ABNA: İnsanlar cəmiyyətdə nizam-intizam yaratmaq və xoşbəxtliyə nail olmaq üçün hüquq və qaydalar müəyyənləşdirməyə ehtiyac duyurlar. Lakin bu hüquq və qaydaların mənbəyi bütün insanlar üçün ümumi və ortaq olmalıdır. Bəs insan belə ümumi mənbəni müəyyənləşdirərək onun əsasında universal insan hüquqları sistemi yarada bilərmi?
Bu suala mənfi cavab verilir. Çünki insan təbiət etibarilə digər insanlarla tam birlik və həmrəylik içində deyil. Bu gün dünya insanlarını birləşdirən amillərin mühüm hissəsini maddi vasitələr təşkil edir. Halbuki maddi aləm müxtəlifliyin və fikir ayrılıqlarının mənbəyidir, birlik və vəhdətin deyil. İnsan yalnız vəhyin rəhbərliyi ilə maddi çoxluq və müxtəliflikdən uzaqlaşa bilər. Buna görə də insan mövcud maddi fərqliliklər şəraitində bütün bəşəriyyət üçün vahid və ümumi hüquq sistemi yaratmaq imkanına malik deyil.
Digər tərəfdən, insan hüquqlarından danışmaq üçün ilk növbədə hüquqların subyekti olan insanı tanımaq lazımdır. İnsan hüquqlarını müəyyənləşdirməyə çalışan şəxslər özlərinin mahiyyətini tam şəkildə dərk etməyiblər. Halbuki dünyada müxtəlif xalqlar, irqlər və insan qrupları mövcuddur. İnsan və digər insan qrupları haqqında kifayət qədər məlumat əldə etmədən belə bir hüquq sistemi formalaşdırmaq düzgün deyil.
İnsanın keçmişinin necə olduğu, gələcəyinin nədən ibarət olduğu və hansı istiqamətdə hərəkət etməli olduğu barədə suallara da yalnız insanın öz imkanları çərçivəsində tam və qəti cavab vermək mümkün deyil.
Bundan başqa, ağıl sahiblərinin və alimlərin kollektiv düşüncəsi hər məsələdə mütləq və qəti dəlil hesab edilə bilməz. Dünyagörüşü və etiqad məsələləri insan ağlının müstəqil şəkildə tam həll edə bilmədiyi sahələrdəndir. İnsan hüquqlarının mənbəyinin və əsaslarının müəyyənləşdirilməsi də dünyagörüşü ilə bağlı məsələdir. Buna görə də yalnız ağıllı və elmli olmaq insanlara insan hüquqlarının əsaslarını müəyyənləşdirməkdə mütləq haqq qazandırmır.
Digər problem isə insanın özünə üstünlük verməsi və şəxsi istəklərinin təsiri altında qalmasıdır. Özünü mərkəzə qoyan insan həqiqətin qarşısında dayana və yanlış olanı doğru kimi təqdim edə bilər. İnsan təbiət etibarilə öz mənfəətinə meyilli olsa da, fitrətən Allaha yönəlmiş varlıqdır. Bu iki meyl arasında daim mübarizə gedir. İnsanların əksəriyyəti öz təbii istəklərinə daha çox meyl etdiyindən, özünümərkəzçilik çox vaxt ilahi yönəliş üzərində üstünlük qazana bilir.
İnsan və cəmiyyət öz ehtiyaclarının təmin edilməsini tələb edir. Lakin bütün ehtiyacların həqiqi və düzgün olub-olmadığını müəyyənləşdirmək insan üçün asan deyil. Buna görə də insanı bütün xüsusiyyətləri ilə tanıyan və onun həqiqi ehtiyaclarını bilən bir mənbənin hansı ehtiyacların real, hansılarının isə saxta olduğunu müəyyənləşdirməsi zəruridir.
İnsan bəşər tarixinin çox uzun bir dövrünü geridə qoyub və qarşısında hələ tam aydın olmayan bir gələcək dayanır. İnsan haqqında hökm vermək istəyən şəxs həm insanın, həm də dünyanın keçmişini və gələcəyini bilməli, insanla kainat arasındakı əlaqəni dərk etməlidir. İnsan digər varlıqlardan təcrid olunmuş şəkildə mövcud deyil. Onu düzgün tanımaq üçün kainatın digər hissələrini və onların keçmişini də nəzərə almaq lazımdır.
İnsan hüquqlarının müəyyənləşdirilməsi isə insan haqqında hökm verməyi tələb edir. Bunun üçün zəruri olan hərtərəfli və mütləq bilikləri insanın öz imkanları ilə tam əldə etməsi mümkün deyil.
İnsan hüquqlarının müəyyənləşdirilməsi prosesində insan özünü yaxşı ilə pisin, dəyərli ilə dəyərsizin meyarına çevirir. Halbuki insan kainatdakı bütün varlıqların və yaradılış sisteminin tam meyarı ola bilməz. Kainat yalnız insanın mənafeyinə xidmət edən bir sistem kimi qiymətləndirilə bilməz və insan yaradılışın saysız-hesabsız hissələrindən yalnız biridir.
Bəşəri qanunvericilikdə isə adətən çoxluğun qəbul etdiyi qaydalar qanun kimi müəyyənləşdirilir. Lakin bu yanaşma həmişə ədalətli nəticə vermir. Çünki qəbul edilmiş qanunlar həmin qanunlara qarşı çıxan insanların, eləcə də müxtəlif səbəblərdən qərarların qəbulunda iştirak edə bilməyən şəxslərin istək və mənafelərini nəzərə almaya bilər.
Digər tərəfdən, gələcək nəsillərin niyə əvvəlki nəsillərin onların iştirakı olmadan qəbul etdiyi qanunlara tabe olmalı olduğu sualı da ortaya çıxır. Əgər bunun səbəbi ictimai zərurət hesab edilirsə, belə vəziyyətin yaranmasının əsas səbəbi qanunvericiliyin seçilmiş üsulu və qeyri-ilahi əsaslara söykənməsidir.
İnsan təbiət etibarilə başqaları üzərində hökmranlıq etməyə meyllidir. O, imkan tapdıqda əməkdaşlıqdan daha çox başqalarına qarşı üstünlük qazanmağa çalışır. Bu baxımdan sivilizasiya insanın öz təbiətindən irəli gələn nəticə deyil, müəyyən mənada ona tətbiq edilən bir nizam kimi təqdim olunur. İnsanlar başqalarının da təcavüzkar davranışlarını gördükləri üçün qanunlar vasitəsilə bu davranışlara müəyyən sərhədlər qoymağa və onları məhdudlaşdırmağa çalışırlar.
Lakin burada söhbət insanın təbiətindən, onun fitrətindən getmir. İnsan fitrətən qanunauyğun və sivil varlıqdır, lakin təbiət etibarilə təcavüzə və vəhşiliyə meyllidir.
Qurani-Kərimdə də insanın bu iki xüsusiyyəti müxtəlif ayələrdə ifadə olunur. Allah-Təala buyurur:
“Həqiqətən, Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən onu düzəldib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman...”
(Sad surəsi, 71-72-ci ayələr).
Bu ayələrdən belə nəticə çıxarılır ki, insanın bir tərəfi palçıqdan yaranmış maddi təbiətlə, digər tərəfi isə ilahi ruhla bağlıdır. İnsandakı fəzilətlər onun fitrətindən, mənfi xüsusiyyətləri isə təbii meyllərindən qaynaqlanır.
Buna görə də insan təbiət etibarilə özbaşına buraxıldıqda təcavüzə və hökmranlığa meylli olduğundan, onun üçün kənardan müəyyən edilən və daha üstün mənbəyə əsaslanan qanunvericiliyə ehtiyac vardır.
İstinad:
Qurani-Kərim, “Sad” surəsi, 71-72-ci ayələr.
Əli Əsgər Rzvani, İslamşünaslıq və şübhələrə cavablar, Müqəddəs Cəmkəran məscidi, Qum, 1386 (2007), 3-cü nəşr, s. 539.
Sizin rəyiniz